Dematerialisatie en de schimmeneconomie.

dematerialisation-de-documents1In de vorige post beschreef ik we hoe een wereld waar machines meer en meer mensentaken op zich nemen een nieuw socio-economisch bestel nodig maakt. In dit vervolg wil ik wat dieper ingaan op de wisselwerking tussen de aan gang zijnde technologische en ecologische revoluties. Die laatste is er gekomen dankzij de beleidskeuzes van sommigen, en ondanks die van anderen. Verdere, moedige keuzes dringen zich op. De hamvraag: Kunnen we blijven groeien op een planeet die niet in omvang toeneemt? Zo ja, hoe, en belangrijker nog: waarom?

Dilemma van de iedereen-wereld.

Economische groei is nodig om een groeiende bevolking te voeden en in staat te stellen een voldoende comfortabel leven te leiden. De evidentie zelve, ware het niet dat die groei een enorme druk zet op de leefbaarheid van de planeet. Maar getuigen Westerse peinzers van arrogantie als ze het einde van economische groei bepleiten terwijl een groot deel van de wereldbevolking niet weet waar de volgende boterham vandaan moet komen? Het dilemma gaat al een paar decennia lang mee. “We kunnen niet allemaal met een auto gaan rondrijden,” klinkt het, hoe graag de lieve mensen van Volkswagen of Toyota wel zouden willen. Volstaat het als de modale Belg wat bewuster met toiletpapier omgaat en af en toe bio shopt? Of moeten ‘wij’ terug naar de Middeleeuwen zodat ‘zij’, de armen van deze wereld, kunnen upgraden naar diezelfde Middeleeuwen? Sluiten groei- en groen-denken elkaar uit?

Groot, groter, dood.

We zijn zodanig opgegroeid met het meer en groter worden van dingen dat we geneigd zijn te denken dat het om een natuurwet gaat. Een simpele lezing van de natuur leert dat levende wezens concurreren, groeien ten koste van anderen, en dat stagnerende systemen ten dode zijn opgeschreven. Die Darwinistische interpretatie van de economie ontstond min of meer gelijktijdig met de fossiele energie omwenteling, beter bekend als de industriële revolutie. Economische groei werd vanaf dan gezien als doel op zich, of als middel tot sociale verwezenlijkingen, al naargelang je rechts of links in de politiek stond. Hoewel we intussen weten dat dieren zonder natuurlijke vijand meestal aan hun eigen succes ten onder gaan, blijven veel politici vasthouden aan de achterhaalde maatstaf van het ‘meer dingen maken’.

Einde van het verbrandingstijdperk.

In tegenstelling tot pakweg het luipaard, weten wij gelukkig wel wanneer de antilopen schaars worden. Dan gaan we op zoek naar alternatieven. In ons geval lang voor steenkool of olie op zijn. Die overgang is in volle gang. Economische groei staat al jaren niet langer gelijk aan toenemend grondstofverbruik. De vraag naar fossiele brandstoffen al tien jaar vlak en in 2014 verbruikte de wereld voor de eerste keer nipt minder energie dan het jaar ervoor gedurende een niet-recessie jaar. Kwalitatieve groei heet dat, oftewel –volgens sommigen- de tak waar je op zit minder snel doorzagen. Om de opwarming van de aarde tegen te gaan is er meer nodig. De wetten van de fysica lijken onverbiddelijk. Wat de wereld nodig heeft is een deus ex machina. Het woordje revolutie klinkt dezer dagen banaal, maar de omslag betreft niet enkel de manier waarop we leven en werken, maar wie we zijn als mens.

Less is Moore.

Volgens de Wet van Moore, een van de oprichters van Intel, verdubbelen microchips elke twee jaar in rekenkracht, zonder daarbij in prijs, omvang, of energieverbruik toe te nemen. Op die manier ‘doen’ we met die chip, in de economische zin van het woord, elk jaar maar liefst vijftig procent meer dan het jaar ervoor. Terwijl cultuurpessimisten en techno-optimisten debatteren over menselijke ontplooiing versus aliënatie en Facebook-narcisme, democratisering van informatie versus conflictmineralen, duwen steeds slimmere computersystemen ons naar een radicale toekomst.

Verdwijn-economie.

Aan de Amerikaanse westkust ontwikkelen hippies, ingebed in de hyper-kapitalistische technologie-industrie, de ene deel-economie start-up na de andere. Wat in de jaren zestig utopie was is vandaag schering en inslag: Iemand die zijn of haar wagen vijf uur per week gebruikt stelt hem ter beschikking aan anderen via smartphone of computer. Een gigantische investering in geld en grondstoffen staat dan niet langer 163 uur lang ongebruikt in de garage. Peace! De muziek van de Woodstock generatie ging inmiddels van de platenkast naar mp3 verzamelingen, naar het nog ontastbaardere ‘streamen’. Generation X, Y, Z en post-alfabet geeft zonder verpinken honderden euro’s uit aan de ‘gedeelde’ ervaring van concerten en festivals. Nostalgici zullen het niet graag horen, maar het geschreven woord gaat dezelfde kant uit. Ook in de ‘dingen’ economie zet virtualisering en de-materialisatie door. Zakenreizen worden Skype-call en, zeer binnenkort, hologrammen en virtuele vergaderzalen.

Potentieel versus beleid.

Dankzij de 3D printer kunnen we straks honderden containerschepen uit China schrappen. Dan printen we bijvoorbeeld thuis een nieuwe tandenborstel uit als de ouwe versleten is. Dito: haarborstels, horlogebandjes, kledij, driekwart van de Ikea cataloog. Beleidsmakers moeten er dan voor zorgen dat de externe kost van zo’n systeem in rekening gebracht wordt; dat de plastieken vorkjes van vandaag gewoon als grondstof terug in de machine kunnen voor de picknick-bordjes van morgen. De markt zelf mist soms de kleine of grote prikkel die het verschil maakt tussen vooruitgang en marcheren richting afgrond, tussen wat technisch kan maar net een tikje minder winstgevend is.

Galopperende innovatie.

Regeren is meer dan ooit vooruitzien. M.a.w., het potentieel van de nieuwe technologieën om economische groei te produceren zonder sociale of ecologische verwoesting hangt nog steeds af van beslissingen van mensen, via het middenveld, online activisme, bedrijven, en goeie ouwe parlementen en regeringen. Ook al neigen die laatsten vaak toe te geven aan de reflex om zich terug te trekken in het oog van de komende digitale beeldenstorm. Minder reglementering is niet altijd bevorderend voor innovatie. Volgens een recent artikel op Bloomberg.com staat in Frankrijk de drone industrie veel verder dan in de VS mede dankzij een ‘betuttelende’ overheid die snel een zeker kader verschafte voor die nieuwe jobs-motor. De Duitse Schröder-Fischer regering besliste in de jaren negentig om hernieuwbare energie te promoten. Zonder die (dure) beslissing zou die industrie nu niet op het punt staan om steenkool, gas, en kernenergie weg te vagen.

Hersenschimmen.

Mede dankzij performantere chips verschuiven de komende jaren grote delen van onze economie, en dus ook van de economische groei, van de fysieke wereld naar een geheel door onszelf verzonnen universum. Terwijl basisproducten die basisbehoeften dekken 100% CO2 vrij geproduceerd en gerecycleerd worden, zal een steeds groter deel van de economische meerwaarde en groei op computernetwerken rondflitsen. De belofte van de kenniseconomie is dat deze zich in ons hoofd afspeelt. Daarmee wordt de grote onontgonnen grondstof van de eenentwintigste eeuw niet Scandium, Yttrium of andere exotische beestjes, maar het menselijke verstand. Meer bepaald de miljarden mensen die het moeten stellen zonder drinkbaar water, voedselzekerheid, of elektriciteit. Laat staat een internetconnectie.

Van China naar Afrika, en terug naar Europa.

Terwijl China zich omschoolt tot kenniseconomie zoekt de wetmatigheid van het geld naar de laatste mensen die goedkoper werken dan machines. Van Vietnam, India, Bangladesh, naar Ethiopië: sneller en sneller gaan ze van kopiëren en produceren naar diensten, innovatie, en kennis. Wat als het allerlaatste ontwikkelingsland aan de beurt is, pakweg Congo? Kan zo’n exponentieel-groeiende ‘hersen’-economie zich permitteren om ook maar één goed stel hersenen achter te laten? In een hut zonder stromend water? Onder de knoet van een of andere despoot of dobberend, zonder wifi, op een gammel bootje op zee?

Advertisements

Leave a comment

Filed under Uncategorized

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s